Auteur Erik Martens met in de achtergrond het pand van het oude ijssalon van de familie Lefèvre, nu een outlet, op de hoek van de De Keyserlei  

Auteur Erik Martens met in de achtergrond het pand van het oude ijssalon van de familie Lefèvre, nu een outlet, op de hoek van de De Keyserlei  ©  Dirk Kerstens

Toen Maurice Lefèvre in 1930 begon te filmen, opende hij ook een ijssalon aan de De Keyserlei. 

Toen Maurice Lefèvre in 1930 begon te filmen, opende hij ook een ijssalon aan de De Keyserlei. ©  archief familie Lefèvre

1 / 2

Erik Martens belicht in boek Antwerpse pioniers van de familiefilm

Antwerpen -

Met de telefoon kan vandaag iedereen filmpjes maken, maar een kleine eeuw geleden was dat nog lang niet het geval. In het boek ‘Bobonneke valt in de radijzen’ buigt Erik Martens zich over de home movies van de Antwerpse familie Lefèvre uit de periode 1930-1960.

Ilse Dewever

Dat eerste ritje op de driewieler, die zwarte baret op de diplomauitreiking of dat ijslammetje op het communiefeest. In veel Vlaamse families liggen die familietaferelen in de kelder of op zolder wel op video opgeslagen. Maar wat vertellen familiefilms over ons leven en de tijd waarin ze gedraaid werden? Erik Martens verdiept zich in Bobonneke valt in de radijzen in dit fenomeen. De Antwerpenaar werkte in de filmkritiek, in het filmarchief, in de filmschool en bij het filmfonds. Sinds een jaar coördineert Martens de werking van De Cinema, de plek in De Studio waar cinefiele films worden vertoond. In het cultuurhuis aan het Mechelseplein stelt hij op 30 september ook zijn nieuwe boek voor.

Als het regent, doe je je paraplu open. 

Als het regent, doe je je paraplu open. ©  RR

Aan zee. 

Aan zee. ©  RR

Een vroom moment. 

Een vroom moment. ©   RR

“Er zijn heel veel films die diep in de archieven liggen en nooit naar boven komen”, steekt Martens van wal. “Toen ik begin 2002 voor Cinematek (Koninklijk Belgisch Filmarchief, red.) begon te werken, was ik verantwoordelijk voor het uitgeven van de belangrijkste Belgische en Vlaamse films op dvd. Met de opening van het MAS in 2011 maakten we een mooie reeks archieffilms over Antwerpen toegankelijk via de uitgave van het dvd-boek Antwerpen, gefilmde stad. Zo kwam ik de films van de familie Lefèvre op het spoor.”

In 1930 koopt de Antwerpse pasteibakker Maurice Lefèvre een camera waarmee hij het familieleven begint te filmen. In hetzelfde jaar opent zijn ijssalon aan De Keyserlei en bezoekt de familie de Wereldtentoonstelling in Antwerpen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog nam zoon René de camera over van zijn vader en zo werden er tot 1958 vier generaties Lefèvres in beeld gebracht. “Met mijn boek wil ik de wereld van de familie tot leven brengen, vertrekkend vanuit de films. Als je kijkt naar documentaire beelden uit de jaren 30 zie je hoe formeel de maatschappij georganiseerd was op straat, maar van wat er zich afspeelde in de huiskamer heb je geen flauw idee. In het boek probeer ik de beelden uit de familiefilms te linken aan andere beelden uit de geschiedenis.” Enige duiding bij de films kreeg Martens door het commentaar dat René Lefèvre in de jaren 90 had ingesproken, toen de VRT de celluloidfilms voor een uitzending had overgezet op video. “Toen de pasteibakker Lefèvre zijn camera in 1930 aanschafte, was hij bij de eerste amateurfilmers in ons land. Pionier Henri Storck, bekend van zijn documentaires, was pas beginnen filmen in 1929. De Witte van Zichem, de eerste Vlaamse speelfilm, dateert van 1934. Toen was Maurice al vier jaar aan het filmen! Hij nam het filmen ook heel serieus: niet alleen bracht hij verslag uit van de traditionele katholieke feestdagen, maar ook van zijn spelende kinderen en familiebezoeken in de tuin. Gefilmde beelden van het dagelijkse leven uit die dagen zijn vrij uniek. Van langsom meer, en zeker met de komst van de videocamera’s in de jaren 70, kwamen er meer amateurfilmers in Vlaanderen. Maar homecineasten die een heel oeuvre hebben en in een periode van 30 jaar ook nog eens vier generaties in beeld brengen, die zijn toch zeldzaam. In België kan ik mij niets soortgelijks voor de geest halen.”

Straten vol karren

Op de nagelaten filmpjes van de Lefèvres zie je hoe de joviale familie geniet van uitstapjes, maar evengoed schetsen ze een beeld van het vooroorlogse Antwerpen. “In een film uit 1934 zie je bijvoorbeeld hoe vlak voor de opera het monument van Henry Van de Velde ter ere van de 100ste verjaardag van Peter Benoit wordt onthuld. Maurice brengt het allemaal in beeld. De operabuurt, met het intussen verdwenen grand hotel Weber, was destijds een knooppunt in de stad. Door de inslag van twee V-bommen eind 1944 ziet die plek er vandaag helemaal anders uit.”

“Naast de evolutie in urbanisatie, schetsen de filmpjes ook een goed beeld van het reilen en zeilen op straat. Als zoon René op het Astridplein van de bus stapt die hem van de kostschool uit Turnhout brengt, haalt de familie hem op en neemt ze de tram tot de Katelijnevest. Terwijl ze door de straten rijden, zie je hoe weinig verkeer er op straat is. Je ziet nog veel karren rijden en mensen fietsen, maar al bij al zijn de straten eigenlijk vrij leeg. Ten opzichte van vandaag is het gemotoriseerd verkeer nog heel beperkt.”

Voor wie een blik wil werpen op de filmpjes van de Lefèvres zette Cinematek er enkele op hun YouTube-kanaal. “Bij het filmen met de smartphone wordt beeld en geluid automatisch geregeld, je kunt eigenlijk niets fout doen, maar destijds moest je over de nodige technische kennis beschikken. In de jaren 30 was het echt een ambacht om een film tot een goed eind te brengen. Waar filmpjes nu worden gedeeld met de hele wereld, vaak met het oog op een zo groot mogelijk publiek, werden films toen uitsluitend gemaakt voor de eigen kring. Er werd geen rekening gehouden met het beeld dat men van zichzelf ophing, laat staan met wat de buitenwereld ervan zou denken. Bloopers werden niet weggeknipt. Integendeel, wanneer de nonkel struikelde over de mat, belandde dat zeker in de film.” Net als bobonneke die in de radijzen valt natuurlijk.

‘Bobonneke valt in de radijzen’, Erik Martens, EPO, 336p
Boekvoorstelling (met beelden uit de films), 30/09 om 20u in De Studio. Gratis, mits reservatie. www.destudio.com
(Filmpjes voor op site:
Belgiëlei 130A, 1947
https://www.youtube.com/watch?v=NLLiHNxsILE
Postel, 3 september 1947
https://www.youtube.com/watch?v=s3GY5xLbYd4
Terug uit kostschool, 1930
https://www.youtube.com/watch?v=28J2CZYexbA

Als eerste op de hoogte van wat er in jouw straat gebeurt?

Download de GVA-nieuwsapp en stel Antwerpen in als startgemeente.